Phần 5: Lột xác tư duy, không còn mơ startup được yêu
Sau khi viết xong Phần 4 và tạm xác định hướng đi là Formvisa, tôi tưởng đã yên tâm mà bắt tay làm luôn. Nhưng không. Lại rơi vào một chu kỳ suy nghĩ mới, dai dẳng như đỉa. Không phải vì thiếu ý tưởng. Không phải vì bí kỹ thuật. Mà là vì không có cảm giác “đúng”. Cái cảm giác mơ hồ nhưng mạnh hơn lý trí.
Tôi tự nhận ra: trước giờ làm vì muốn được yêu, được chú ý. Xem lại những gì mình từng làm: 9xVN, danhgiadichvu, formvisa… tất cả đều có một mong muốn ngầm bên dưới – được người khác công nhận. Tôi gọi là “mong được yêu sản phẩm của mình”. Một thứ nhu cầu cảm xúc mà tôi không nhận ra trước đây. Tôi nghĩ là mình đang giúp người khác. Nhưng sự thật là mình đang muốn được công nhận là người giúp được người khác. Chênh nhau một chữ – mà cách sống khác nhau hoàn toàn.
Reddit đã dạy cho tôi một bài học lạnh gáy. Tôi vào subreddit SaaS như thường lệ. Kéo qua hàng chục bài founder khoe dự án: “Tôi build cái này trong 4 tuần, đã có 100 người dùng…”. Tôi click vào thử từng cái. Mất 10-20 giây là thoát ra. Không một tí cảm xúc nào. Ngay lúc đó, tôi hiểu: người khác nhìn sản phẩm của mình, cũng sẽ như vậy. Dù mình có cảm xúc bao nhiêu, tâm huyết bao nhiêu, thì với họ, nó chỉ là một trang web không liên quan. Đó là sự thật đau nhưng cần. Không ai quan tâm. Không ai yêu mình. Mình phải xứng đáng được nhớ thì người ta mới dừng lại.
Mọi người chỉ yêu bản thân họ – và cái gì giúp họ sống dễ hơn. Không có ai yêu một công cụ. Người ta chỉ yêu bản thân họ được cứu đúng lúc. Vậy Formvisa không thể là “dự án tử tế vì cộng đồng”. Mà phải là con dao gọt lẹ – chính xác – tiết kiệm thời gian – đỡ phiền phức. Không thì vô hình. Tôi bắt đầu bỏ luôn ảo tưởng startup sẽ được chia sẻ, lan truyền vì tốt. Không có. Chỉ có “dùng được” và “không dùng được” – không có “đáng yêu” và “đáng tiếc”.
Đến đây thì tôi chốt một nguyên tắc sống còn cho mọi sản phẩm mình làm sau này: “Người ta không cần hiểu mình làm gì. Người ta chỉ cần biết: mình có cứu được họ đúng lúc không.” Và nếu sản phẩm đó làm được việc đó – mình không cần ai yêu, mình vẫn sống. Nếu không làm được – mình có viết bao nhiêu post “chia sẻ hành trình” cũng không ai quan tâm.
Tôi quyết định quay lại với Formvisa – nhưng không còn cảm xúc cá nhân. Không còn kiểu “mình sẽ giúp cộng đồng”. Không còn kiểu “startup tốt sẽ tự lan truyền”. Giờ chỉ là: một công cụ. Dành cho ai đang cần. Dễ hiểu. Dễ dùng. Không lằng nhằng. Tư duy lại hoàn toàn sản phẩm: tối giản nhất có thể, tập trung đúng 1-2 trường hợp sử dụng (gia hạn kỹ sư, visa vợ chồng), không lưu dữ liệu, không tài khoản, không giáo dục gì cả. Bấm vào, điền, xuất PDF, xong. Nếu sống được, mở rộng. Nếu không, cắt. Không tiếc.
Lần đầu tiên, tôi nghĩ: có thể sản phẩm này không kiếm được tiền, cũng không sao. Thật. Không phải kiểu tự an ủi. Mà là: mình sẽ làm để rèn kỹ năng, để xây dựng hệ thống, để kiểm tra thị trường thật, để có một portfolio sống, để gỡ tâm lý sợ sản phẩm thực tế. Nếu thất bại – mình không trắng tay. Mình có: code base chạy được thật, quy trình xây dựng và phát hành hoàn chỉnh, giao diện, nội dung, insight người dùng thật, và kinh nghiệm tiếp thị thật – thay vì cứ lặp lại cái ao làng WordPress. Đây là lần đầu tiên tôi xây dựng một thứ không cần ai thích mình. Và có lẽ cũng là lần đầu tiên tôi trưởng thành về sản phẩm.
Tuy nhiên, tôi vẫn tự hỏi: bình thường sẽ điều tra thị trường, nhưng dự án này tất cả chỉ là phỏng đoán, cách làm này vẫn chưa tới. Tôi nhận ra mình đang đi một con đường không bài bản: không điều tra thị trường, không khảo sát nhu cầu, không có prototype kiểm tra từ sớm – tất cả chỉ dựa trên “cảm giác đúng” và một chút logic. Và đúng, cách làm này vẫn chưa tới – nhưng chưa tới không có nghĩa là sai.
Tôi đang tự trấn an mình rằng sai cũng được, vì “học mà”. Tôi nên sợ – một cách lý trí – vì: tôi không phải người mới, tôi đã từng có sản phẩm thất bại, tôi đã từng thấy “không ai dùng” đau thế nào – mà tôi vẫn đi lại con đường đó, lần này còn đổ nhiều công sức hơn. Formvisa đáng làm – nhưng cách tôi đang làm thì không đáng. Cần thay đổi cách tiếp cận ngay – hoặc chuẩn bị sẵn tinh thần “lại thêm một domain bỏ hoang.”